جلسه دفاع از رساله دکتری و یک مشکل

فضای این روزهای دانشگاه ها ذیل آسیب شناسی مفهومیِ مختلفی چون «مدرک گرایی»، «ساده سازی»، «سرقت علمی» و «ضعف اخلاق حرفه ای پژوهش» و « کالایی شدن لوکس» و «تجاری سازی»، «محافظه کاری» و «سفارشی شدن علم» مطرح شده و می شود و حتی در معنای عامیانه تر، گاهی در قالب کلماتی مثل «زد و بند استاد و دانشجو» در می آید. پشت همه این مفاهیم یک چیز نهفته است: نظام آموزشی و علمی دانشگاهی ما دچار ضعفی بنیادی است که با آنچه بنیان دانش و علم بر آن استوار است فاصله زیادی دارد. همه اینها البته به «علت واحد» یا سازمان ویژه ای مثل وزارت علوم و... ختم نمی شود. فرضیه ها و مسائل ریز درشت کهنه و نو در کار است که به ساختارها و نظام های آموزشی - دانشگاهی و کنش گران دانشجو و استادان و کارمندان مربوط می شود. نه همه اینها «یک شبه» شکل گرفته اند و نه «یک روزه» به آسیب شناسی ذهنی و یک طرفه، بدون مراجعه به «میدان های پژوهشیِ» خاص از حال و روز پایان نامه ها، مقاله ها، مجلات، جلسه های دفاع و... می توان به حل و فصل آن پرداخت. بیمار مزمنی است که سال ها پیش ربشه دوانده و هر از چند گاهی در رسانه ها و شبکه های اجتماعی سر باز می کند.

یکی از آسیب های مدارک علمی دانشگاهی ضعف «جلسه های دفاع» ( ارشد و دکتری) است. هفته گذشته «داور» داخلی یک رساله دکتری بودم. بعد از دفاع دانشجو از کلیت کار خود، نوبت به داوری داوران رسید. سه داور به شکل جدی رساله را خوانده بودند و از محتوا و ساختار و نحوه نگارش و به طور کلی تز دکتری دانشجو نقدهای لازم را مطرح کردند. بعد از شنیدن دفاعیه و ارزیابی هیأت راهنما، نوعی «عدم توازن» دیده می شد. هیأت راهنما و مشاور با پیش فرضی «ساده انگارانه» و این که «همه ابعاد موضوع» را بررسی کرده «توان دانشجو همین بود»، «دانشجو با انبوه مشکلاتی مواجه بوده»، «در تصویب موضوع با گروه مشکل داشته، وقت کم داشته و...» و مهمتر از اینها، «تفاوت سلیقه» در بررسی تیم داوری نشان می داد که یک چشم انداز روشنی در بحث های روشی و این که تز دکتری می بایست از چه ویژگی های برخوردار باشد، وجود ندارد. همه اینها یک طرف، نحوه اعطا نمره به رساله فوق چیزی دیگر است. در این جا مولفه های دیگری غیر از محتوا و بیان علمی رساله می تواند دخالت نماید. مصالح وضعیت فردی، مشکلات دانشجویی و ... عوامل ذی دخل در مشکلات مدارک دانشگاهی امری پیچیده و گوناگون است که از قوانین آموزشی تا وضعیت فردی کنش گران را شامل می شود.